Roofs 2017-04-22 'Healing is leading'

Special daglicht

Daglicht is om verschillende redenen gezond. In het ontwerp van de nieuwbouw van het Erasmus MC in Rotterdam speelde de daglichttoetreding een grote rol. Roofs interviewde partner en architect ­Willemineke Hammer van het verantwoordelijke ­architectenbureau EGM architecten uit Dordrecht.

Internationaal gooit de nieuwbouw van het Rotterdamse academische ziekenhuis hoge ogen. De grootschalige ver- en nieuwbouw is dan ook bijzonder ambitieus. Gelegen op een centrale plaats in de Rotterdamse binnenstad, vormt het gebouwencomplex feitelijk een ‘medische stad in de stad’. In het complex komen zorg, onderzoek en onderwijs samen. De gebouwen zijn als een soort sandwich opgebouwd uit verschillende lagen, waarbij elke laag een eigen functie heeft. Het dak vervult een belangrijke rol in de invulling hiervan, met name door de wijze waarop via het dak daglicht in het gebouw wordt toegelaten. De ruggengraat van het complex wordt namelijk gevormd door een met glas overkapt publiek gebied (20x300 m), daglichtrijk en met veel groen.

Verkeersstromen

Het architectenbureau EGM architecten is in veel sectoren actief, maar onderscheidt zich met name in het ontwerp van gebouwen in de sector gezondheidszorg. Het bedrijf is al sinds 1998 betrokken bij het ontwerp van het complex. “De nieuwbouw van het ziekenhuis is een bijzonder veelzijdig project, met zo’n 207.000 m² grondoppervlak en een veelheid aan functies. Het complex beslaat naast de verpleegafdelingen, operatiekamers, Intensive Care, diagnostische functies, poliklinieken en kantoren ook o.a. laboratoria en stralingsbunkers. Bij de inrichting van het complex werden de gebruiksfuncties van het ziekenhuis in kaart gebracht en zo efficiënt mogelijk ingedeeld. Onderzoek en behandeling van de verschillende patiëntenthema’s bevinden zich bijvoorbeeld dicht bij elkaar.

Daarnaast ging een grondige studie naar de verkeersstromen aan het ontwerp vooraf. Jaarlijks worden ongeveer 42.000 patiënten in het ziekenhuis opgenomen. In totaal werken zo’n 13.500 werknemers in het complex. Er zijn ­bovendien zo’n 4.500 studenten en 1.000 onderzoekers aan het medisch centrum verbonden en die komen doorgaans met de fiets of het openbaar vervoer naar het ­ziekenhuis. Het complex is zodanig ingericht dat al deze ­bezoekers elkaar wel tegenkomen, maar dat ze elkaar niet in de weg zitten. De route van de studenten vanuit het nabijgelegen metrostation Dijkzigt loopt bijvoorbeeld van noord naar zuid, terwijl bijvoorbeeld de route vanuit de parkeer­garages naar de diverse ziekenhuisafdelingen in tegen­gestelde richting loopt. Op deze manier wordt een levendige plek gecreëerd voor iedere groep gebruikers. En is er aan­gename reuring in de ‘backbone’, de publieke gebieden van het ziekenhuis.

Het daglicht speelt op verschillende manieren een belangrijke rol in het gebruik van het gebouw en het welzijn van de gebruikers. Het architectenbureau heeft een zogeheten EBD tool (Evidence-based Design) ontwikkeld waarmee wetenschappelijk onderbouwde kennis over het effect van de ruimte op het welbevinden, veiligheid en efficiëntie wordt ontsloten. De toepassing van daglicht in het ontwerp is hier een belangrijk onderdeel in.

Gezondheid

“Het gebruik van daglicht in het gebouw is om verschillende redenen een centraal punt in het ontwerp,” vertelt architect Willemineke Hammer. “Allereerst natuurlijk omdat daglicht gezond is. Daglicht heeft een gunstige invloed op de gezondheid, het welzijn en de productiviteit van de mens. We hebben dit complex ontworpen onder het motto ‘healing is leading’, en daarom is op diverse strategische plaatsen voorzien in daglichttoetreding. In de (ondergrondse) stralingsbunker, bijvoorbeeld, zijn glazen patio’s aangebracht waarmee het daglicht wordt binnengebracht op plekken waar men kan wachten. In dergelijke gebieden zijn mensen op hun kwetsbaarst en is de stressreductie die licht en groen brengen erg welkom. De zithoeken in deze ruimten biedt mensen de gelegenheid weer een beetje tot zichzelf te komen.”

“Andere plekken waar heel bewust daglicht om gezondheidsredenen wordt toegepast, zijn de trappen. Door boven de trappen daglichtvoorzieningen toe te passen, wordt men gestimuleerd de trap te gebruiken. Het uitzicht vanaf de trappen is ook fantastisch: men kijkt in de groene atria van het ziekenhuis en men heeft bovendien een prachtig uitzicht op de skyline van Rotterdam waarmee de oriëntatie wordt ondersteund.”

Identiteit en oriëntatie

Op het terrein Hoboken van het Erasmus MC zijn verschillende onderdelen samengevoegd: de patiëntenzorg van het ziekenhuis, onderzoek en onderwijs. Voor de sterke merken als het Sophia Kinderziekenhuis, de Daniel den Hoed Stichting (kankerbestrijding) en Thorax was het pand waar ze in werken een deel van de eigen identiteit. In de nieuwe situatie is de identiteit niet zozeer voorzien in de gebouwen zelf, als wel in de Passage, de atria en de pleinen van het complex. Zo is er bijvoorbeeld het Sophiaplein ingericht, dat op een karakteristieke en herkenbare manier is vormgegeven met veel groen, houten bankjes en tafeltjes - en met bijna net zoveel daglicht als men op een terrasje in de binnenstad zou hebben. Boven de meeste publieke gebieden zijn glasdaken toegepast. Omdat elk plein, atrium en passage, mede door de hoeveelheid daglicht, een geheel eigen karakter heeft, draagt het daglicht tevens bij aan de oriëntatie van de gebruikers.

“Een dergelijk project vergt een enorm intensieve voorbereiding waarbij steeds nauw overleg met de opdrachtgever en de uitvoerende partijen diende te worden gevoerd,” vertelt Hammer. “Wat is vereist, wat is wenselijk, wat is mogelijk? Veel gevels en daglichtvoorzieningen zijn prefab aangeleverd omdat het op deze locatie onmogelijk is de voorzieningen terplekke te maken. De gebouwen zijn met een ‘flexibel casco’ en een modulaire gevelopbouw zodanig ontworpen dat de panden relatief eenvoudig kunnen worden aangepast aan de veranderende behoefte. Gedurende de looptijd van het bouwproces zijn natuurlijk al veel veranderingen doorgevoerd die aan het begin van het traject nog niet waren voorzien. Zo is achter een reeds gerealiseerde gevel waar eerder kantoren opgenomen waren een OK-complex gerealiseerd. Het belang van daglicht is dan ook van het begin af aan voor ogen gehouden.

De toepassing van groen heeft daarnaast ook steeds een centrale rol gespeeld. Naast de groenpartijen in het gebouw wordt er bijvoorbeeld ook een groendak aangelegd dat zelfs toegankelijk is voor patiënten in bedden.” In een vervolgartikel zal nader worden ingegaan op de diverse andere daken en de functies die deze hebben voor de gebruikers van het ziekenhuiscomplex.

Labels